Υπόγειες πόλεις στις Άλπεις: Τα 374.142 καταφύγια της Ελβετίας

Όταν μιλάμε για προετοιμασία σε περίπτωση κρίσης, λίγες χώρες μπορούν να συγκριθούν με την Ελβετία. Με πληθυσμό περίπου 9 εκατομμύρια, η Ελβετία διαθέτει περισσότερα πυρηνικά και ατομικά καταφύγια ανά κάτοικο από οποιαδήποτε άλλη χώρα στον κόσμο.

Στην πραγματικότητα, υπάρχουν πάνω από 374.142 καταφύγια, αρκετά για να καλύψουν κάθε πολίτη σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.

Η πολιτική της Ελβετίας για την καθολική προστασία των πολιτών σε καταφύγια ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960. Το 1963 θεσπίστηκε νόμος που όριζε ότι κάθε νέα κατοικία έπρεπε να διαθέτει υπόγειο καταφύγιο ή να συμβάλλει σε δημόσιο. Η εμπειρία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η ουδέτερη Ελβετία βρέθηκε περικυκλωμένη από δυνάμεις του Άξονα, έδειξε την ανάγκη υπόγειας προστασίας.

Στον Ψυχρό Πόλεμο, τα καταφύγια απέκτησαν πυρηνικό χαρακτήρα, στο πλαίσιο της στρατηγικής «ολικής εθνικής άμυνας» που συνδύαζε στρατιωτική ετοιμότητα και επιβίωση του πληθυσμού. Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου τα καταφύγια θεωρούνταν ένδειξη αδυναμίας, στην Ελβετία έγιναν κομμάτι της κουλτούρας και της ταυτότητάς της.

Ένα από τα πιο διάσημα καταφύγια της Ελβετίας είναι το Sonnenberg, κοντά στη Λουκέρνη. Κατασκευάστηκε το 1971 και μπορούσε αρχικά να φιλοξενήσει έως 20.000 ανθρώπους. Σήμερα λειτουργεί κυρίως ως μουσείο, καθώς η χωρητικότητά του μειώθηκε σε 2.000 μετά από μια δοκιμή το 1987 που αποκάλυψε πρακτικά προβλήματα στην ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα της ενεργοποίησης του καταφυγίου.

Ο Sonnenberg δεν είναι απλώς ένα υπόγειο τούνελ· είναι μια υπόγεια πόλη. Περιλαμβάνει αποθηκευτικούς χώρους για τρόφιμα, κλίνες, ξηρά τουαλέτες, συστήματα αερισμού και ακόμη και υποδομές για νοσοκομειακή φροντίδα. Στην περίπτωση πυρηνικής επίθεσης, οι κάτοικοι θα μπορούσαν να ζήσουν εκεί για ημέρες ή εβδομάδες, προστατευμένοι από ακτινοβολία, χημικά και βιολογικά όπλα. Ο Sonnenberg διαθέτει επίσης το δικό του συστήματα επικοινωνίας, κουζίνες και χώρους για στρατηγικό συντονισμό.

Σήμερα, οι ξεναγήσεις στο Sonnenberg δίνουν στους επισκέπτες μια μοναδική εμπειρία. Μπορούν να δουν από κοντά πώς οργανώνονται τα καταφύγια, ποια ήταν η ζωή μέσα σε αυτά κατά τον Ψυχρό Πόλεμο και πώς η Ελβετία διασφάλιζε την επιβίωση των πολιτών της. Η εμπειρία περιλαμβάνει περιήγηση σε υπόγειες σήραγγες, αίθουσες ελέγχου, κουζίνες και ακόμα και στα κελιά ύπνου, όπου κάθε άνθρωπος είχε περίπου ένα τετραγωνικό μέτρο δικό του χώρο.

Στην καθημερινή ζωή, τα περισσότερα καταφύγια χρησιμοποιούνται για άλλους σκοπούς. Οι ιδιοκτήτες τα χρησιμοποιούν ως αποθήκες, κελλάρια κρασιών ή ακόμη και σάουνες. Στις δεκαετίες του 1990, κάποια καταφύγια φιλοξενούσαν paintball, μουσικές πρόβες ή κοινοτικά κέντρα.

Τα καταφύγια διατηρούνται συνεχώς έτοιμα για χρήση, με προθεσμία ενεργοποίησης λιγότερο από πέντε ημέρες για τα περισσότερα, ενώ οι μεγαλύτερες εγκαταστάσεις, όπως ο Sonnenberg, απαιτούν περίπου δύο εβδομάδες για πλήρη ενεργοποίηση. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελβετία έχει δημιουργήσει μια κουλτούρα προνοητικότητας και ετοιμότητας, που θεωρείται μέρος της ταυτότητας της χώρας.

Η κατασκευή και συντήρηση των καταφυγίων χρηματοδοτείται κυρίως από τους ιδιοκτήτες ακινήτων και τους κατασκευαστές. Το κόστος ανά θέση κυμαίνεται περίπου στα 1.400 ελβετικά φράγκα για καταφύγια χωρητικότητας 50-200 ατόμων και στα 3.000 φράγκα για μικρότερα καταφύγια. Το κόστος αυτό συγκρίνεται με τις ετήσιες ασφαλίσεις υγείας στην Ελβετία και θεωρείται προσιτό για το επίπεδο προστασίας που παρέχεται.

Παρά τη στρατηγική αξία τους, η αποτελεσματικότητα των καταφυγίων εξαρτάται από τη φύση και την κλίμακα της κρίσης. Τα πυρηνικά πλήγματα και οι διαρροές ραδιενέργειας μπορούν να περιοριστούν αν οι πολίτες παραμείνουν υπόγεια για τις πρώτες μέρες ή εβδομάδες. Ωστόσο, ένα άμεσο χτύπημα από πυρηνικό όπλο δεν θα μπορούσε να αντέξει κανένα καταφύγιο. Επιπλέον, η ψυχολογική πίεση για μεγάλες ομάδες ανθρώπων σε περιορισμένο χώρο είναι μια σημαντική πρόκληση.